Shiksha Samvad

Shiksha Samvad

International Open Access, Peer-reviewed & Refereed Journal | ISSN: 2584-0983 (Online)

महाकवि बाणभट्ट के गद्यकाव्यों में ललित कलाओं का सांस्कृतिक एवं सौन्दर्यशास्त्रीय स्वरूप

Vol. 03, Issue 04, Pp. 740–745 |  Published: 20 June 2026

DOI:- – https://doi.org/10.64880/shikshasamvad.v3i4.80

Author(s) डॉ.शालिनी सिंह1, सरोजिनी बघेल2

सारांश

संस्कृतवाङ्मयस्य समृद्धपरम्परायां महाकविः बाणभट्टः गद्यकाव्यपरम्परायाः अप्रतिमः रचनाकारः अस्ति। तस्य कादम्बरी तथा हर्षचरितम् इति द्वे गद्यकाव्ये न केवलं कथावस्तुनः सौन्दर्यं प्रकाशयतः, अपितु तत्कालीनभारतीयसमाजस्य सांस्कृतिकजीवनं, कलाबोधं, सौन्दर्यदृष्टिं च सजीवं चित्रयतः। बाणस्य काव्यदृष्टौ सङ्गीतम्, वाद्यम्, नृत्यम्, चित्रकला, वास्तुकला, शिल्पम्, अलङ्कारः, प्रसाधनम्, उद्यानरचना तथा प्रकृतिसौन्दर्यम् इत्यादीनां कलानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति।कादम्बरी में राजप्रासाद, उद्यान, रत्नभित्ति, मणिस्तम्भ, वीणा, आभूषण, सुगन्ध, पुष्प तथा स्त्री-सौन्दर्य के अत्यन्त सूक्ष्म वर्णन मिलते हैं। हर्षचरितम् में राजसभा, राजकीय वैभव, नगरजीवन, आश्रम, सैन्यजीवन तथा सामाजिक संस्थाओं के माध्यम से कला और संस्कृति का व्यापक रूप प्रस्तुत हुआ है। बाणभट्ट की वर्णनशक्ति में शब्दचित्रणम्, ध्वनिसौन्दर्यम्, अलङ्कारवैचित्र्यम् तथा रसाभिव्यक्तिः का अद्भुत समन्वय दिखाई देता है।प्रस्तुत शोध-पत्र का उद्देश्य बाणभट्ट के गद्यकाव्यों में ललितकलाओं के सांस्कृतिक एवं सौन्दर्यशास्त्रीय स्वरूप का विवेचन करना है। अध्ययन से यह निष्कर्ष प्राप्त होता है कि बाण के लिए कला केवल मनोरञ्जनस्य साधनं नास्ति, अपितु सा संस्कृतेः अभिव्यक्तिः, सामाजिकप्रतिष्ठायाः सूचकः, भावानां माध्यमम् तथा सौन्दर्यानुभूतेः आधारः अस्ति। अतः बाणभट्ट का गद्य भारतीय कलाचेतना एवं सांस्कृतिक इतिहास के अध्ययन की दृष्टि से अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्रोत है।

मुख्य शब्द-बाणभट्ट, गद्यकाव्यम्, कादम्बरी, हर्षचरितम्, ललितकलाः, सङ्गीतम्, नृत्यम्, चित्रकला, वास्तुकला, अलङ्कारः, सौन्दर्यशास्त्रम्, सांस्कृतिकचेतना।

Cite this Article: 

सिंह, डॉ.शालिनी, बघेल, सरोजिनी. (2026). महाकवि बाणभट्ट के गद्यकाव्यों में ललित कलाओं का सांस्कृतिक एवं सौन्दर्यशास्त्रीय स्वरूप. Shiksha Samvad International Open Access Peer-Reviewed & Refereed Journal of Multidisciplinary Research, 3(4) 740-745, ISSN: 2584-0983 (Online), Volume 03, Issue 04, June-2026.  DOI: – https://doi.org/10.64880/shikshasamvad.v3i4.80

License

Copyright (c) 2025 shiksha samvad
Creative Commons License This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.