आधुनिकसंस्कृतकाव्येषु निहितस्य जीवनदर्शनस्य व्यवस्थिताध्ययनम्

Abstract

आधुनिककाले संस्कृतसाहित्यं नवीनदृष्टिकोणेन विकसितमस्ति। विंशतिशताब्द्याः उत्तरार्धे तथा एकविंशतिशताब्द्याः प्रारम्भे संस्कृतकवयः न केवलं परम्परागतशैल्या काव्यरचनां कृतवन्तः, अपितु जीवनस्य मूलभूतप्रश्नान् आधुनिकजीवनसन्दर्भे समीक्षितवन्तः। अस्मिन् समीक्षात्मकशोधपत्रे आधुनिकसंस्कृतकवीनां, विशेषतः अभिराजराजेन्द्रमिश्रस्य, जगन्नाथपाठस्य, रमाकान्तशुक्लस्य, हरिदत्तशर्मणः, तथा पुष्पादीक्षितायाः काव्येषु निहितं जीवनदर्शनं विश्लेषितमस्ति। अस्य अध्ययनस्य उद्देश्यम् आधुनिकसंस्कृतकाव्येषु अभिव्यक्तानां दार्शनिकचिन्तनानां, जीवनमूल्यानां, सामाजिकसंवेदनानां तथा आत्मदर्शनस्य समग्रं परिचयं प्रदातुम् अस्ति। मेटा-विश्लेषणप्रक्रियया ८९ उपलब्धशोधस्रोतानां परीक्षणद्वारा निष्कर्षः प्राप्तः यत् आधुनिकसंस्कृतकवयः वेदान्तदर्शनम्, बौद्धचिन्तनम्, अस्तित्ववादं तथा सामाजिकयथार्थवादम् एकत्र सम्मिश्रयन्ति। अस्मिन् शोधपत्रे १९७०–२०२४ कालखण्डे प्रकाशितं साहित्यं PRISMA मानकस्य अनुसरणेन तथा विषयवस्तुविश्लेषणप्रणाल्या व्यवस्थितरूपेण समीक्षितमस्ति। अध्ययनेन स्थापितं यत् आधुनिकसंस्कृतकाव्यं भारतीयदर्शनस्य परम्परागतरूपस्य तथा समकालीनअस्तित्वीयसंवेदनस्य च गतिशीलसंश्लेषणम् अस्ति। समीक्षितग्रन्थेषु ७४% ग्रन्थेषु वेदान्तदर्शनस्य प्राधान्यं दृश्यते। विगतशोधेषु विद्यमानाः प्रमुखन्यूनताः विशेषतः स्त्रीकवयित्रीणां तथा प्रादेशिकशोधसाहित्यस्य उपेक्षा – अपि अस्मिन् शोधपत्रे चिह्निताः तथा परिष्कृताः सन्ति।